Sınırları belli bir alanda, belirli bir sürede yaşayan insan sayısında meydana gelen sayısal artışa nüfus artışı denir. Bir ülkede nüfusun artmasında doğumlar, ölümler, göçler ve ülke sınırlarında meydana gelen değişmeler etkili olmaktadır.
Bir yerde, bir yıl içerisinde doğanlarla ölenler arasındaki sayısal farka doğal nüfus artışı denir. Bir ülkede doğumlarla kazanılan nüfus, ölümlerle kaybedilen nüfustan fazla ise orada doğal nüfus artışı var demektir. Bu fark genellikle yüzde (%) veya binde (‰) olarak ifade edilir. Örneğin; 2000 yılında Türkiye’nin nüfus artış hızı ‰ 18,2′dir denildiğinde; 2000 yılının başındaki 1000 kişilik nüfusun yıl sonunda 1018 kişiye çıktığı anlaşılır. Bir ülkenin nüfusunun artmasında doğum oranındaki artışın yanı sıra yaşam şartlarının gittikçe iyileşmesi, ömür süresinin uzaması, tıptaki gelişmeler ve salgın hastalıkların önlenmesi gibi etkenler de önemli rol oynamaktadır.

Türkiye’nin nüfusu, 1927 yılında 13,648,270 iken; 2000 yılında yapılan nüfus sayımında dört kat artarak 67,803,927; 2007 yılında ise 70,586,256 olmuştur. Sayım yılları arasındaki 80 yıllık dönem içinde, nüfusumuzun artış hızında zaman zaman düşme veya yükselme kaydedilmiştir. Ancak, ülkemizin nüfusu sürekli artış göstermiştir.

Cumhuriyet tarihi boyunca ülkemizde en düşük nüfus artışı 1940-1945 yılları arasında gerçekleşmiştir. Bunun en önemli nedeni; II. Dünya Savaşı’nın ülkemizi etkilemesidir. Türkiye, savaşa girmemesine rağmen iki milyona yakın erkek nüfus silâh altına alınmış, evlenmeler azalmıştır. Ayrıca, savaş döneminde yaşanan bazı ekonomik sıkıntılar da nüfus artış hızının düşmesinde etkili olmuştur.
 

1945 ile 1950 yılları arasındaki dönemde Türkiye’de nüfusun artış hızı yükselerek bir önceki dönemin iki katına çıkmıştır. 1950′den sonra ülkemizde doğumların artması ve ölümlerin azalmasından dolayı nüfus hızla artmaya başlamıştır. 1955 ile 1960 yılları arasında nüfus artış hızı en yüksek seviyeye ulaşmıştır. Bu dönemde Türkiye’de sanayi faaliyetleri ilerlemiş, ulaşım ağı kurulmuş ve sağlık hizmetlerinde önemli gelişmeler kaydedilmiştir. Bu gelişmelere paralel olarak bebek ölümleri giderek azalmış ve ortalama yaşam süresi uzamıştır.

1975 ile 1980 yılları arasındaki dönemde nüfus artış hızında az da olsa bir düşme meydana gelmiştir. Bu azalmanın başlıca nedenleri; eğitim ve öğretim düzeyinin yükselmesi, aile plânlamasına yönelik çalışmalar ve kadının çalışma hayatına girme oranının artmasıdır. Ayrıca, kentleşme ve sanayileşmenin ilerlemesi ile kısmen yurt dışına yapılan iş gücü göçleri de nüfus artış hızının azalmasında etkili olmuştur. 1980-1985 döneminde artan nüfus artış hızımız, 1985′ten sonra düzenli bir biçimde düşmeye başlamıştır.

Nüfusun ikiye katlanma süresi ülkelere göre değişmektedir. Nüfusun iki katına ulaşması, nüfusun yavaş arttığı ülkelerde oldukça uzun, hızlı arttığı ülkelerde ise daha kısa sürede gerçekleşmektedir. Örneğin; ülkemizde nüfusun ikiye katlanma süresi ortalama olarak 33 yıldır. Bu süre; Mısır’da 22 yılı, ABD’de 95 yılı; Japonya’da 100 yılı ve İngiltere’de 533 yılı bulmaktadır.

Nüfus Artışının Sonuçları
Nüfus, bir ülkenin en önemli gücüdür. Ancak, nüfusun gittikçe azalması ya da çok hızlı artması ülkenin siyasî ve sosyoekonomik yapısını olumsuz yönde etkiler.

Nüfus artış oranının çok düşük olduğu hatta gerilediği bazı gelişmiş ülkelerde, nüfus giderek azalmaktadır. Yaşlı nüfusun arttığı, genç nüfusun azaldığı bu ülkelerde nüfusun yenilenmesi güçleşmektedir. Ayrıca, iş gücü açığı bu tür nüfusa sahip ülkelerin önemli bir sorunudur. Örneğin; Avrupa’nın birçok ülkesinde nüfus gittikçe dinamizmini kaybetmektedir. Ortalama yaşam süresi uzadığı için yaşlı ve emekli nüfus artış göstermekte, buna karşılık genç ve aktif nüfus azalmaktadır. Böylece çalışan nüfus, her geçen gün daha fazla insana bakmak zorunda kalmaktadır. Sonuç olarak, nüfusun azalma eğilimi gösterdiği ülkelerde insanların çağdaş yaşam seviyesi yükselmekte ancak bu durum uzun vadede çeşitli sorunlara yol açmaktadır.
 

Türkiye’de Doğal Nüfus Artış Hızı (Doğurganlık Hızı)
Bir yıl içinde, doğum ve ölüm sayısına bağlı nüfus artışına doğal nüfus artışı hızı ya da doğurganlık hızı denir. Doğurganlık hızı, eğitime, kültüre ve ekonomik gelişime bağlı olarak değişir. Türkiye genelinde kırsal kesimde doğurganlık hızı fazladır. Doğurganlığın en az olduğu bölgeler Marmara ve Kıyı Ege, en fazla olduğu bölgeler, Doğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu’dur.

Doğurganlık Hızının Sonuçları
Doğurganlığın fazla olduğu bölgelerden ve kırsal kesimlerden iş olanaklarının fazla olduğu gelişmiş bölge ve kentlere göçler olur. Göçler nedeniyle nüfusun bölgeler arası dağılım dengesi ve cinsiyet dengesi bozulur. Doğurganlık arttıkça iç tüketim artar, hammadde kaynakları hızla tükenir, iş, eğitim, sağlık, beslenme, barınma gibi temel ihtiyaçlar karşılanamaz.